Het orthodoxe jodendom, Secularisering & de Lubavitchers
Daniël Meijers, Sociologische Gids (1998)

De moderne samenleving is steeds verder geseculariseerd. Sinds de Verlichting en zijn joodse pendant, de Haskala - de beweging, die Europese geestescultuur onder de joden wilde verspreiden en aldus hoopte burgerlijke gelijkstelling van joden en niet-joden te bewerkstelligen - heeft er in het Europese jodendom een proces van secularisering plaatsgevonden. Joden werden onafhankelijker van de eigen samenleving en afhankelijker van de staat.
Omdat de joden in het relatief vrije West-Europa minder afhankelijk van elkander waren dan in Oost-Europa, had de eigen gemeenschap weinig vat op het gedrag van haar leden. In landen als Polen en Rusland, waar zij in het zogenaamde shtetl - Jiddisch voor joods stadje - zowel cultureel als maatschappelijk een volkomen geïsoleerd leven leidden , lag dat anders. Daar waren zij veel meer op elkander aangewezen.
De invloed van de Haskala was in die landen dan ook veel minder groot dan in landen als Duitsland en Nederland, waar de burgerlijke gelijkstelling van joden en niet-joden veel eerder en effectiever plaatsvond.
In Polen en Rusland poogden de aanhangers van de Haskala met hulp van de overheid de afhankelijkheidsverhoudingen tussen de religieuze elite en de joodse massa te doorbreken door seculiere scholen op te richten en zo het monopolie op educatie van de gevestigde religieuze gemeenschap te doorbreken.
Deze pogingen liepen echter op een fiasco uit. In 1864 waren er in Rusland met zijn honderdduizenden joden slechts 105 nieuwe scholen opgericht met circa 3300 leerlingen.

Haskala of haskalah (Hebreeuws voor verlichting) was een joodse beweging die in de tweede helft van de 18e eeuw in Europa ontstond als joodse tegenhanger van de Europese Verlichting.
Aanhangers van de beweging bepleitten een betere integratie van de joden in de Europese samenleving en het geven van beter onderwijs.
Belangrijke representanten waren onder anderen Moses Mendelssohn (1729-1786), die scheiding van kerk en staat bepleitte, zowel Pruis als Jood wilde zijn en voor het gebruik van de Duitse taal was; Samson Raphael Hirsch (1808-1888), die vond dat hoe meer een Jood jood was, hoe universeler hij moest zijn in zijn visies en aspiraties en Hermann Cohen (1842-1918) die geen contradictie erkende tussen het jodendom en de universele 'religie van de rede'.

In de West-Europese landen, daarentegen, betekende het verlenen van burgerrechten aan de joden, dat men onafhankelijker werd van het eigen verband en - tegelijkertijd - afhankelijker van de staat. Dit resulteerde in een steeds groter wordende maatschappelijke dwang om de positie buiten het eigen verband te vestigen.
Het streven van de aanhangers van de Haskala, naar een seculiere educatie, waar joden profane kennis zouden opdoen en zich daardoor beter konden aanpassen aan de nationale samenleving, speelde op dat laatste in.

In de jaren na de Tweede Wereldoorlog werd, vooral in West-Europa, de positie van de gevestigde orthodoxe gemeenschappen steeds zwakker. In de verhouding tussen kerk en staat sloeg de wijzer van de machtsbalans steeds verder in de richting van de seculiere staat uit.
Zowel joden als niet-joden raakten steeds minder gebonden aan de gevestigde religieuze gemeenschap en steeds meer aan de staat, die tal van functies, welke eertijds tot het domein van de religie behoorden, aan zich trok en deze, in het kader van de groeiende verzorgingsstaat, monopoliseerde. Zo kregen seculariserende tendenties in heel West-Europa de overhand.

In diezelfde naoorlogse jaren migreerden Europese joden in grote getale naar de nieuwe staat Israël en naar de Verenigde Staten. In Amerika leidde de komst van grote groepen orthodoxe joden - chassidische en niet-chassidische - tot een versterking van de zwakke orthodoxe gemeenschap.
Er ontstond een nieuwe orthodoxie, die zwaar moest concurreren met de reeds van oudsher gevestigde anti-orthodoxe Reform-beweging.

In 1946 verlieten zo'n 300 families, die tot de zogenaamde Lubavitcher chassidiem behoorden, de USSR. Het merendeel van deze families vestigde zich in 1947 in Frankrijk, waar zij in de omgeving van Parijs in leegstaande kasteeltjes gehuisvest werden. Als statenlozen zonder geld en inkomen, maar met een missionaire traditie, probeerden zij ook in Frankrijk hun positie te vestigen door onder de plaatselijke joden te recruteren. Er werd een religieuze kostschool opgericht voor jongens en ook een voor meisjes, die tevens een bron van inkomsten vormden voor een aantal families.
Andere Lubavitcher gezinnen migreerden naar Engeland, Amerika en Israël waar eenzelfde ontwikkeling plaatsvond. Vooral in Amerika, waarnaar een aantal Lubavitchers al in 1936 en de toenmalige leider van de beweging in 1940 was uitgeweken, lag een nog braakliggend terrein voor orthodoxe expansie.
Het succes was ongekend groot. Op grote schaal werd missie bedreven onder niet-orthodoxe joden, hetgeen ertoe leidde, dat het aantal Lubavitchers en sympathisanten in de Verenigde Staten van enkele honderden in de vooroorlogse jaren toenam tot een geschatte 150.000 omstreeks 1960 .


Netahyahu & the Lubavitcher Rebbe

Zowel de chassidische als de niet-chassidische orthodoxie wist haar positie in de Verenigde Staten te consolideren. De groei van de Lubavitcher gemeenschap, die zich uitbreidde met bekeerlingen uit het niet-orthodoxe kamp, overtrof echter de toename van de rest van de orthodoxie.
Andere orthodoxen voelden zich bedreigd. Zij zagen met lede ogen hoe de invloed van de Lubavitchers, en in een later stadium ook van andere chassidiem, toenam. Het is vooral de enorme expansie van de Lubavitcher gemeenschap geweest, die ertoe heeft geleid, dat er ook uit de niet-chassidische hoek gemissioneerd werd onder niet-orthodoxen.


chabad-ludavitcher influence in the white house

6. Secularisering in het Nederlandse jodendom

De positie van de joodse orthodoxie in Nederland, formeel georganiseerd in het Nederlands Israëlietisch Kerkgenootschap (NIK), de overkoepelende organisatie van orthodox-joodse gemeenschappen in Nederland, lijkt in de loop der jaren steeds verder te zijn verzwakt.
Het ledental van de bij het NIK aangesloten gemeenschappen is in de periode 1951-1995 geslonken van 12.000 tot zo'n 5500. Volgens Sanders, de secretaris van het NIK, is het toekomstperspectief weinig rooskleurig: "Slechts met vereende krachten zal een joodse toekomst in nederland nog haalbaar zijn.